Beytu'l-Hikme
ÜRETİCİ OKULLAR
1-İSKENDERİYE OKULU
2-CÜNDİ-ŞAPUR
3-URFA ve
NUSAYBİN OKULLARI
4-RE'SULAYN
OKULU (Ceylanpınar)
5-HARRAN
OKULU
6-ANTAKYA
OKULU
7-DİĞERLERİ
BEYTÜL-HİKME
ÖNCESİ
BEYTÜL-HİKME
A-BAĞDAT
Mansur Dönemi 754-775
el-Mehdi
Dönemi (198-218) 775-785
Harun Dönemi 786-809
el-Me'mun
Dönemi 813-833
Mu'tasım Dönemi 833-842
B-KAYVERAN
C-ENDÜLÜS
Çeviri Külliyatı:
1-FELSEFE-MANTIK
2-RİYAZİYAT
3-TIP-ZOOLOJİ
4-BOTANİK
5-ZOOLOJİ
6-KİMYA (Simya)
7-EDEBİYAT
Mütercimler
(Beytu’l-Hikme Öncesi)
132/ Gaysan ibnu Müslim ed-Dımeşqî
Abdulhamid el-Katib
Bişr ibnu el-Mu'temir
Cebele ibnu Salim
Eban el-Lahiki
Ebu Sabit Süleyman ibnu Said
Ebu Ubeydullah
Ebu'l-A'la Salim ibnu Abdulaziz
Salih ibnu Abdurrahman es-Sicistanî
Staphon ,Stephane el-Qadim
Maraianos
Zadenferruh ibnu Piri
142/ İbnu’l-Muqaffa
Ö.708/ Yakub, Urfalı (Jacob von Edessa)
200/ Ömer ibnu el-Ferruhan et-Taberî
200/ Juhanna el-Patrik ( Yahya ibnu el-Bitrik (el-Batrik)
215/ Sehl ibnu Harun
220/ 837 Qusta ibnu Luqas (Qosta ibnu Luka el-Ba'lebekki)
243/857 Juhanna ibnu Maseveyh (Yahya ibnu Masaveyh)
256/ Ya'qub ibnu İshaq el-Kindî
263 veya 960/976 Huneyn ibnu İshaq
İshaq ibnu Huneyn
288-9/1002 Sabit ibnu Qurrat el- Harranî
296/
İbnu Vahşiyye
328/939 Matta ibnu Yunus
363-4/974 Yahya ibnu Adî
Ahmed İbnu Musa
Belazurî
Ebu Bekir Matta
Ebu Ma'şer el-Belhî
Ebu Reyhan el-Birunî
Ebu Sehl el-Fadl ibnu en-Nevbaht
Georg Buhtişu (Cercis ibnu Cibril / Curcis ibnu Buhtişu)
Haccac ibnu Matar (Mutar)
Hasan ibnu Musa ibnu Şakir
Hasan ibnu Sehl
Hubeyş el-A'sem
Hubeyş ibnu Hasan
Muhammed ibnu Musa
Musa ibnu İsa el-Kürdî
Salih ibnu Behlet el-Hindî
Salim el-Harranî
Sergios,
Sülem
İbnu Hammar
İbnu Naima el-Humusî
İbnu Zur'a
İskender Afrodisî
YİTİĞİ ARAYAN TECESSÜS
BEYTU’l-HİKME
ÜRETİCİ OKULLAR
Bölge, Doğu'da İran-Hind,
Batı’da Roma-Grek Dünyası ile Komşu.
Roma, Hristiyanlığı benimseyince Roma ve Atina zayıfladı. İmp. İustinianus Atina Akademisi’ni kapattı(529). Roma Okulu Mezhep İhtilafları’ndan
dağıldı. Paganist Yeni-Platuncu Filozoflar İran'a geçip (Kisra) Husrev Anuşirvan (531-578) ve Veziri Buzurgimihr'in Hizmetine girdiler. Huzistan Bölgesi'nde Cundişapur Kenti’nde Tıp ve Felsefe Okulu
açıldı. Bölge’ye Yakın Yerler’de Hellenistik Okullar yer alıyor. Irak Civarı’nda Harran Kenti de Hellen Kültürü’nün Önemli bir Merkezi olmuştu.
1-İSKENDERİYE OKULU
Yeni-Platonculuğun Merkezi Okul’un Kurucusu Küçük Asya'dan Pencap'a kadarki Yerleri Kısa Zamanda fetheden İskender'dir (İÖ.323). İskender'in Ölümünden sonra Paylaşım’da Ptolemaios'un Payına Şam'la birlikte Mısır'da düşmüştü. O, İskenderiye'de Büyük bir Kültür Merkezi’nin
kurulması için Özel Çabalar harcadı. Böylece Grek Kültürü ile birlikte, Qadim Mısır, Doğu Dinleri, Grek Filozofisi,
Platon (MÖ 427 347),
Aristoteles
(MÖ 385-322),
Epikuros (MÖ 341-270) ve Stoacıları
devam ettiren Akımlar bu Merkezde bir araya gelip kaynaştı Eğitim’de Grek Hakim’di ve Doğu'nun Bütün Kültürel, Fikri, İlmi ve Mitolojik Mirası bir arada bulunuyordu ki, işte bu Genel Karışım Heleniz’mi ortaya
çıkardı. Philon (MS 54) gibi Büyük Yahudi Filozofu Platulunculuk’la Tora'yı uzlaştıran ve Dinî Filozofi’nin önüne geçiren Doktrinini burda geliştirdi.
Plotinus’un (ö.300) Öğrencisi ( Esagogie Yazarı) Yeni-Platonculuğun en önde gelen Filozoflar’ından
Plotinus'da (205-270) burada yetişti. Sur Şehri’ndendi.
Archimides (MÖ
287-212), Euklides (y.MÖ 365-275), bu Okul’dan. Yahya en-Nahvi de. Okul’da Filozofi, Hippokrates (MÖ 460-377) ve Galinos ( MS 131-200)
Tıbbı, Riyaziyat, Mısır Kökenli Kimya, Nucum vs. İlimleri okutuldu.
el-Mes'udî'nin
(ö.957) verdiği Bilgiler’e göre, Augustus (ö.MS 14), Kleopatra'nın öldüğü Yıllar’da Öğretim’i İskenderiye ve Rum Okulu olmak üzere ikiye ayırdı. Teodisios ise tümüyle İskenderiye'de topladı. Filozofi
Öğrenimi’nin İskenderiye'den Antakya'ya taşınması Ömer ibnu Abdulaziz (ö.h101) Zamanı’na rastlar. el-Mütevekkil Zamanı’nda (hd. h232-247) da Harran'a taşınır. Bu İntikal Mu'tez Zamanı’nda (hd. 252/866)
son buldu. el-Mes'udî Sözünü şöyle tamamlar: "Şu anda Filozofi Öğrenimi el-Farabî'nin ( 870-950 ) Hocası Yuhanna ibnu Hiylan yapmaktadır.
2-CÜNDİ-ŞAPUR
Hellenizmin
Irak'taki okulu.
İmp.
İustinianus Atina Akademisi’ni kapatmıştı (529). Roma Okulu Mezhep İhtilafları’ndan dağıldı. Doğu Roma’tan kaçan Paganist Yeni-Platuncu Filozoflar ve
Nasturîler İran'a geçip (Kisra) Husrev Anuşirvan (531-578) ve Veziri Buzurgimihr'in Hizmeti’ne girdiler. Huzistan Bölgesi'nde ki Cundi-Şapur Kenti’nde Kral Şapur Tıp ve Filozofi Okulu açıldı
Sasanî Kral Erdeşir
ibnu Babek Devri’nden (hd.MS 226) beri Çeşitli Diller’den Tercümeler yapıldı. Aristoteles'in (MÖ.322), Eserleri ile Kelile ve Dimne
başta olmak üzere Grekçe ve Sanskritce'den Farsça’ya Çeviriler yapıldı. Okul, Abbasiler Dönemi’ne kadar yaşadı. Abbasiler Dönemi’nde Hind Kitapları Farsça bilen Hindliler tarafından iyi Arabça bilen İran'lı Alimlerin
Yardımıyla arabçalaştırılacaktır. Okul’da İlmî Hakimiyet Nasturî Süryaniler’deydi.
İran Hükümdarı
I.Şapur (hd.MS 241-272) oraya Rum Esirleri yerleştirerek Grek İlmi’nin gelişmesini sağladı. Anuşirvan Zamanı’nda (531-579) ise buraya bir Hastahane eklendi; böylece Cundişapur Tıp İlmi’ni öğretmekle de Şöhret
buldu. Daha sonraları Hint'li Hekimleri’nin buraya katılmasıyla Tıp Öğretimi Büyük bir Gelişme gösterdi. Öğretim Dili Süryanice olmakla birlikte Eski Fars Dili de kullanılıyordu.
738 de
Cündişapur'a Müslümanlar girince, Okul’a dokunmadılar, ancak Bağdat'ın Kuruluşu’ndan sonra o da Yeni İslam Merkezi’ne katılmak zorunda kaldı.
3-ANTAKYA OKULU
Bu Okul 200ler’in
sonlarına doğru kuruldu. Kuruluş Amacı, ya da sonraları aldığı Şekil, İskenderiye Okulu'nun bütün Filozofi ve Doktriner, Sembolik Açıklamalar’ına karşı çıkmaktı. Burda Ders okumaktan çok, Dini Yayma Faaliyetleri’ne Önem
verilirdi. Ama yine de
Aristoteles'den (MÖ 322), Süryanice'ye İlk Kitab’ın Probus tarafından ve bu Okul’da aktarıldığı kaydedilir. Antakya
Okulu, Hocalarının çoğu Urfa Okulu'na gidince Varlığını devam ettiremedi ve çöktü.
4-URFA ve NUSAYBİN OKULLARI
Urfa ve Nusaybin
Okulları birer Dini Merkez’diler. Urfa Okulu’nu 363 de İranlılar kurmuştu, amaçları orda Grekçe öğretmekti. Sonraları
Aristoteles (MÖ 322), okutulmaya başlandı. Eski Filozofik Metinleri okutan Hocalar, onları kimi zaman Grekçe, kimi zaman Süryanice açıklıyordu. Aramice’nin bir Lehçesi olan bu Dil
Uzakdoğu’ya, Çin ve Hind'e kadar Etki Sahası’nı genişletmişti. Urfa Okulu'nda da Süryanice kullanılıyordu. Okul’a sonradan Nasturîler sızdı. 571 de Urfa Piskoposluk Makamı’na geçen Cyrus (Bishop Cyrus),
Nasturiler’e karşı Ciddi bir Savaş açtı ve İmparator Zenon'den (hd 474-491) burasının kapatılmasına kadar işi vardırdı.
Okul’dan kovulanlardan
Nersi, Nasturi Piskoposu Bersun'un Daveti üzerine Nusaybin'e gitti ve orada yeni bir Okul kurdu. 500lerin sonlarına kadar bu Okul Etkinliğini sürdürdü, sonra gerilemeye başladı. Bir ara Ciddi bir
Eğitim’den geçen 800 Öğrencisi olmuştu. Nusaybin Okulu’nun Çöküşüne Beytu'l-Hikme de sebeb oldu.
Nusaybin, Raqqa
ve Re'su'l-Ayn'da Nasturîler Hellenizm’i okuttular. Süryaniler’in (Aramiler) Elindeydi. Mezopotamya ve İran Kültürleri’nin Etkisi vardı.
5-RE'SULAYN OKULU (Ceylanpınar)
Okul, Kurukuşu MÖ
5000ler’e kadar giden, Nugün Suriye Sınırları içimde yer alan bir Kent’te 529 da Atina Okulu'nun kapanmasından sonra Faaliyet’e geçti. Kent’i Asurlular, Hititliler ve Doğu Roma Egemenliğinde yaşadı.
Okul’un
başında, Tabib, Filozof, Rarihçi ve Edebiyatcı Nasturi Sergios vardı. Süryanice konuşuyordu. Bir ara Grekçe öğrenmek için İskenderiye'ye gitti. Okul Müslüman Fetihleri’ne kadar ayakta durdu ve Müslümanlar’ın
Desdeği’nde Eğitim’ini sürdürdü.
6-HARRAN OKULU
Alekxandros'un
İşgalleri sonucunda birçok Grekli gelip Harran’a yerleşti. Harran Okulu Paganist’ti. Okul’da sonraları Sabiilik diye anılan Filosofi gelişti. Bu Filosofi Yeni-Platonculuk ile birçok bakımlardan Benzerlik
içindeydi.
639 da
Müslümanlar Harran’ı fethettiler.
el-Me'mun
(813-833) Devri’ne kadar Cizye ödeyerek kendi Dinler’inde kaldılar. el-Me'mun, Roma Seferi’nde Kitaplı Dinler’e girmelerini talep etti. Hristiyan ya da Müsalüman olanları oldu. Kimileri Sabiî olduklarını
söylediler.
Mütercim Sabit ibnu Qurra (288/1002 ) Harran Okulu’ndan bir Müşrik.
7-ROMA ve İSTANBUL OKULLARI
Roma ve
İstanbul Okulları daha çok Hukuq ve Gramer’le uğraştılar.
Hıms da
Yaqubîler;
BEYTÜL-HİKME ÖNCESİ
İbnu Haldun'un (h733-808) Nakline göre İran'ın Fethi’nde Elde edilen Farsca Eserler, Halife Ömer'in, Sa'd ibnu Ebi Vaqqas'a verdiği Emir’le yakılmıştı.. Nadr ibnu
Haris'in Esâtirul-Evvelin’i idi sanki bunlar. Bu oldukça su götürür bir İddia’dır
Müslümanlar,
Kuzey’i fethedince bu Okullar Daru'l-İslam içinde kaldılar. Yahudiler ve Nasturî Süryaniler bu Beşerî Düşünce Mirası’nın Arab Dünyası’na aktarılmasında Köprü oldular. Sonra Hintliler, Harranlılar, Nabatîler (
Babilliler)... Farsca, Grekce, Süryanca, Sanksritce, Kobtça, Nabat Dili’nin Ürünleri Arapça ortak Payda’da buluştular. Ulumu’l- Ewâil (Felsefe, Riyaziyat, Tıp, Nucum, Kimya) artık Müslüm Kafa’nın okumasına açıldı.
Mervan ibnu
Hakem (ö.h65/684-685) in Saray Tabibi Maserceveyh el-Basrî el-Yahudi, İskenderiye Okulu’ndan Ahron'un Tıbb’a dair Eser’i Künnaş'ı Arabça’ya çevirdi. Ömer ibnu Abdilaziz
(ö.h101/ 717-720) O'nu Saray Kütübhanesi’nden ( Hazdinü'l-Kütüb) çıkararak çoğaltarak Halk’ın El Kitabı Haline getirdi.
Beytül-Hikme
Çncesi kimi Tercüme Etkinlikleri de olmuştu.
Halid
ibnu Yezid ibnu Muaviye (ö.85/704) Simya'ya Meraklı idi. İskenderiye Okulu’ndan Mısır'da İkamet eden Arabça bilen Grek Alimleri Dımeşk'e çağırarak Filozofi, Astronomi, Kimya, Tıp ve Savaşlar Hakkında Grek
ve Koptca’dan Tercümeler yaptırdı. Simya Yolu’yla Altın Elde etmek istiyordu. Halid'in Astronomi’si Astroloji, Kimya’sı Simya ile Karışık’tır. Çevirmenler’in Başkanı İskenderiyeli Rahip Stephane el-Qadim'di.
Tercümeler Grekçe'den İbranice'ye ve Süryanice'ye bazen de Süryanice'den Arapça'ya yapılmıştır. Kitaplar’ı toplanıp Hazine’ye konan ilk Kişi’dir. Stephon ve Maraianos Grekçe ve Koptça Eserler çevirtmişti
Kral
Abdulmelik ibnu Mervan (685-705 ) Zamanı’nda Malî Divanlar Divan el-Mal Başkanı Sercun tarafından Arapça'ya çevrilmeyince bu iş
Divan el-İnşa Başkanı Mevali'den Ebu Sabit Süleyman ibnu Said tarafından yapıldı. Irak’ta Malî Divanları Temim'in Mevlası Salih ibnu Abdurrahman es-Sicistanî Farsca’dan Tercüme etti. O Dönem’e
kadar Malî Divanlar Irak'da Farsca, Şam’da Grekçe, Mısır'da Koptca idi. Zadenferruh ibnu Pirî Farsça’dan İran Coğrafyası’na ait bir Eser’i Recrüme etti. Aristoteles'nun (MÖ 322) Alexandros'a yazdığı
Risaleler, Farsça'dan Hişam ibnu Abdilmelik'in (724-743) Katibi Ebu'l-A'la Salim ibnu Abdulaziz tarafından çevrildi. Aynı Çevirmen’in diğer bir Çeviri Kitabı da Sasanî Hükümdarları’nın Tarihi’ne ait
Minyatürlü bir Kitap’tı. Oğlu Cebele ibnu Salim de Kitab Rüstem ve İsfendiyar ile Kitab Behram Çubin'i çevirdi. Bu Kitap’ta Türk Tarihi üzerine Kayıtlar vardı. Eban el-Lahikî , Siret el-Fürs'ü
çevirdi. Cahiz, Farsça'dan yapılan Çevirler’de Adı olan Mütercimler arasında Abdulhamid el-Katib, Ebu Ubeydullah, Gaysan ibnu Müslim ed-Dımeşqi (ö.132) i sayar.
İran'lı
İbnu Muqaffa ( d.h142) Salih ibnu Abdurrahman'nın Öğrencisi’ydi. Farsça’dan Kelile ve Dimne'yi çevirdi. Aynı Kitap daha sonra Eban el-Lahikî ile Bişr ibnu el-Mu'temir tarafından da çevrildi.
Huday-name fi Siyeri Müluk el-Acem, Saray Teşrifatı’ndan bahseden Ayin-name, Kitab-Mazdek, Kitab et-Tac fi Sireti Anuşirevan, el-Edeb el Kebir, el-Edeb el-Sağir, Kitab el-Yetime, Uyun, Kitab Sirisran ve
Kitab Tenser'de diğer Çevirileri..
İbnu
Muqaffa (142), Aristoteles (MÖ.322) ve Porfirius'un Farsça’ya çevrilmiş Mantık’a dair Eserler’iyle Mani, İbnu Deysan ve Markios gibi Gnostikler’in Bazı Kitaplarını da
arapçalaştırdı.
Bu Dönem
Farsça’dan Çeviriler arasında Erdeşir ibnu Babek'in Hayatı’ndan bahseden Karnamek, Kitab Zemzeme, Kitab Karvend, Kitab eş-Şahi de yer alır.
BEYTÜL-HİKME
A-BAĞDAD
Mansur Dönemi (754-775 )
İlk defa kimin
tarafından ve ne zaman kurulduğu Tartışma Konusudur. Çoğu Kaynak’ta Abbasi Halifeleri’nden el-Me'mun (ö.218/833) tarafından 830 da Bağdat'ta kurulduğu zikrediliyorsa da İlk Teşebbüs Mansur Dönemi (754-775) e
kadar uzanır. Helenistik, İran, Hint vd. Kültürler’e karşı Temas Sonucu bir İlgi uyandı. Antik Dünya’nın Eserleri ‘Bilinir bir Dil’e aktarıldı. Mansur (ö. 775) Hadis, Fıqıh, Dil, Edebiyat, Mantıq, Felsefe,
Matamatik, Geometri, Astronomi Tıp Konusu’nda Kitaplar’a İlgi duydu. Organon'un İlk 3 Kitab’ı, Eisagoge ve Kelile ve Dimne'yi İbnu Muqaffa’ya çevirtti. Çok sayıda Dil’den çevrilen Eserler
için Saray’da bir yer Kütüphane olarak Tahsis edildi. Buraya Hizanetü'l-Hikme denildi. Hipokratos ve Galinos'un Kitapları’nı Huneyn ibnu İshaq'a Tercüme ettirdi. Farsça Mütercimleri arasında
Nevbaht Ailesi, el-Me'mun'un Veziri Hasan ibnu Sehl, Futuhu'l-Buldan Yazarı el-Belazuri ve Ömer ibnu Ferrehan da sayılır.
Cündi Şapur
Okulu'ndaki Süryaniler, Hindliler, daha sonra Harranlılar ve Nabatiler Çeviri’de rol oynadılar. Grekçe, Farsça, Hindce (Sanskritce), Süryanice, Nabatice (Babil Dili) ve Koptça'dan… Önceki
Çeviriler’in Tashihi ya da yeniden çevrilmesi oldu. Latinde'den Tercüme’ye rastlamıyoruz. İbnu Muqaffa'nın (ö.142) Çevirileri Mansur Devri’nde de sürdü. Mansur'un Tabib’i Cündi Şapur Okulu’ndan
Bağdat'a Davet edilen Cercis ibnu Cibril (Curcis ibnu Buhtişu) (Saray’ın Başhekimi oldu) ile Bağdat Patriği Sergios, Grekce'den ve Farsca'dan Arapça'ya Çeviriler yaptı.
el-Mes'udi,
Mansur Devri’nde Aristoteles'nun (MÖ.322) Çeşitli Eserleri’nin, Ptolemaios (Batlamyus)'un el-Macasti'sinin, Sintaksisi’nin, Euklides'in Usul el-Hendese'si ( Elemento Geometrıcae)
nin arapçalaştığını yazar.
Hindli bir
Seyyah’ın Kitapları’nı Tercüme ettirdi. Hindistan'dan Kenhehu'l-Hindi, Sanchelü'l-Hindi, Şanaku'l-Hindi, Cevderu'l-Hindi- Menkehu'l-Hindi ve Bermekiler'in Hastanesi Başhekimi Salih ibnu Behlet el-Hindi
yanlarında Çeşitli Eserler’le geldiler. Kitaplar İranlılar’ın Yardım’ıyla arapçalaştırıldı.
Ebu Reyhan
el-Biruni diğer bir Sanksrit Mütercimi’dir.
el-Mehdi Dönemi (775-785)
Yabancı Kültür
Mihrakları’ndan kaynaklanan Zenadika Hareketi Çeviri Hızını yavaşlattı.
Harun
Dönemi (786-809)
Çeviriler
yeniden hızlandı. Harun Zamanı’nda Çeviri Dairesi’nin Başında Juhanna ibnu Maseveyh (ö.243) vardı. Özellikle Ankara ve Emirdağ Yakınları’nda bir Şehir olan Ammuriye'nin Fethi’nden sonra buralarda elde edilen
Kitaplar Bağdat'a götürüldü. Juhanna ibnu Maseveyh (ö.243) Başkanlığı’nda kurulan bir Heyet bunları Arapça’ya çevirdi. İranlı bir Mühtedi olan Ebu Sehl el-Fadl ibnu Nevbaht da Harun'un
Emri’yle Farsça'dan Tercümeler yaptı. Kitaplar Kütüphane'ye sığmayınca Geniş bir yer ayrıldı. Bermeki Mütercimler teşvik edildi.
Zic el-Haruni Te’lif edildi.
Haccac ibnu
Yusuf ibnu Matar, Euklides'in Usul el-Hendese'sini yeniden çevirdi.
Ömer ibnu
el-Ferruhan et-Taberi (ö.200) ile Sehl ibnu Harun (ö.215), Ebu Ma'şer el-Belhi Farsça’dan, Yahya ibnu el-Bitrik (Juhanna el-Patrik?) (ö.200) Grekçe’den Çevriler yaptı. Huneyn ibnu İshaq
(260), Ya'qub ibnu İshaq el-Kindi (256), Sabit ibnu Qurra el-Harrani (288) de anılmalı.
el-Me’mun Dönemi (198-218)
el-Me'mun bir Veziri Sünni (Yahya ibnu Eksem), bir Veziri Mu'tezili’dir (Ahmed ibnu Ebu Davud). Kendisinin
Şia'ya Eğilimli olduğu söylenir. İbnu Nedim O'nun gördüğü bir Rüya’dan bahseder. el-Me'mun 830
da Doğy Roma’yı Ağır Yenilgi’ye uğrattı. Ellerindeki Felsefe Kitabları’nı kendisine Teslim etmelerini istedi. Hatta Yabancı Devlet Adamları eğer kendisine Hediye göndereceklerse, bunun Kitap olmasını Arzu ettiğini onlara
iletiyordu. Harun er-Reşid (786-809) Ankara'yı ele geçirirken el-Me'mun Roma İmparatoru Michel III'e karşı Zafer kazanırken, Savaş Tazminatı olarak Eski Elyazması Kitapları istemeleri Enteresan’dır.
Çeşitli Ülkeler’de varolan Kitaplar’ın toplanması işini sağlamak üzere Kalabalık bir Personel Kadrosu İstihdam edildi. Haccac ibnu Mutar (Matar?), Juhanna el-Patrik ( Felsefe Kitapları Tercüme Heyeti Başkanı) ve
Sülem bunlar arasındadır. Hunayn ibnu İshaq, İbnu Naima el-Humusi, Sabit ibnu Qurra, Qusta ibnu Luqas, Yahya ibnu Adi, ibnu Zür’a, Ebu Bekir Matta , Musa ibnu İsa el-Kürdi. Eserler toplandıktan sonra
el-Me'mun bir Tercüme Heyeti kurdu, böylece Bağdat’in ayırdığı Fon’dan Maaşlarını alan bu Heyet Üyeleri hızla bu Kitaplar’ı Arapça'ya Tercüme etmeye başladılar. Çevrilen Kitaplar’ın Te’lif’i ve İstinsah’ı için
el-Me'mun 800 de Bağdat'da ilk Kağıt İmalethanesi’ni kurdular.
Aylık 500
Dinar Maaş’la İstihdam edilen bu Mütercimler her Fırsat’ta Taltif edildiler.
Uzun Konvoylar
halinde Kitap Yüklü Deve Kervanları’nın Bağdat'a düzenlediği Seferler, Kesinti’ye uğramaksızın 1000ler’in başlarına kadar sürdü. Grek, Mısır, Antakya, Urfa, İran, Hind, bütün bir İnanç ve Düşünce Tarihi Arapça’ya taşındı.
Kimi Bilim Tarihçileri’ne göre, Abbasiler Dönemi’nde Şehir Hayatı’nın gelişmesi, Gündelik Hesap, Sağlık sorunları bu İhtiyac’ı doğurdu. Kendilerine güveniyorlardı.
Felsefe ve Tıb
öncelikle İlgi çekiyordu. Hipokrates ve Galinos'un Tıbbı, Euklides Geometrisi, Pytholemius Astronomisi, Hint Matematik’i ve Tıbbı, İran'ın
Qadim Kültürü artık Yükselen Medeniyet’in Dili’nde bir arada okunabiliyordu. Muazzam bir Harmanlama İmkanı.
Platon ve Aristoteles'i (MÖ 322), Yeni-Platoncu Kaynaklar izledi.
Platon'un Tercüme edilen belli başlı Eserleri, Diyaloglar’ın çoğu, Devlet, Kanunlar ve Politik içerikli olmayan Timaios, Phaidon ve
Sofistes gibi Kitaplar’dır.
Aristoteles (MÖ 322) Politika’sı İlgi görmedi. Mantıq, Kategoriler, İbare (Peri
Hermeneias), Analytica Priora, Analytica Posteriore, Topica, De Sophisticıs Elenchiy, Rhitorica, De Poetica, Physica, De Caelo et-Mundo, De Generatione et-Corruptione (Kevn ve Fesat),
Meteorologica, De Anima (Kitan en-Nefs), De Sansu et-Sansato ve Metephysıca... Ahlaq, Politika ve Siyaset el-Müdun (Politeia) da eklenmeli.
Esolocya O'na ait değildir.
Mütercimler’in
çoğu Süryani, Nasturi, Yaqubi ve Sabi'dir. Yahudiler'den Eser yoktur.
"Hızanetu'l-Hikme"
Adlı Kuruluş Ebu Sehl Fazl ibnu Nevbaht'ın Başkanlığı’nda Farsça'dan Arapça’ya Tercümeler yaptı. Musaoğulları’ndan Muhammed, Ahmed ve Hasan, Kozmoloji, Astronomi, Müzik, Mekanik ve
Geometri’ye ilişkin Önemli Kitapları çevirdiler. İlerde Hint Çevirileri’ne el-Biruni'de katıldı. Vedalar, Puranas, Bharata, Gita, Sankhya ve Patanjali bunlar arasındadır.
Çeviri Altın
Çağı’nı yaşamaya başladı. Hız 300 Yıllar’dan sonra kesildi. Yahya ibnu Adi (363), İbnu Zur'a ve İbnu Hammar ile sona erdi. Çevirmenler’in çoğu Süryani’dir. Artık Arabça Genel bir Dlim dili Halini aldı.
Kitaplar
İskenderiye, Cündi-Şapur, Harran Okul Kütüphaneleri’nden Temin edildi. Hindistan ve Bizans'tan getirildi. Me'mun Roma İmp.dan İzin aldıktan sonra Haccac ibnu Matar ile Beytül-Hikme Başkanı Salim
el-Harrani'nin bulunduğu bir Heyet’i Kitap Temini için Bizans'a gönderdi. Bir sonraki Heyet’te Beni Şakir'in gönderdiği Huneyn ibnu İshaq Başkanlığı’ndaydı.
İlmi
Seyahatler yapan Qosta ibnu Luqa el-Ba'lebekki yanında bir çok Değerli Eser’le döndü.
el-Me'mun
Devri’nde Kütüphane Ortaçağ'ın bir İlimler Akademi’si Halini aldı. 830'da el-Me'mun Bizanslılar’a karşı Başarı’yla sonuçlandırdığı Sefer’den dönerken oralardan toplattığı Kitaplar’ı beraberinde Bağdat'a getirdi.
Kütüphane'yi zenginleştirmek için Yüklü bir Para ayırdı.Yaptırdığı Tercümeler için 300.000 Dinar verdiği söylenir. Hatta bazı Tercümeler Terazi’nin bir Kefesine konuyor ve Altın Tozu’yla tartlılarak Mütercim’e ödeniyordu.
Beytül-Hikme Müdürü Salim ile İbnu'l-Bıtrık, Haccac ibnu Matar ve Juhanna ibnu Maseveyh'den oluşan bir Heyet’i Bizans'a göndererek bu Heyet’in Kütüphaneler’den seçeceği Kitaplar’ın
kendisine gönderilmesini İmp.dan Rica etti. İbnu Nedim'in söylediğine göre İmp. ile mektuplaşıyordu.
O Dönem’de
bazı Zengin Aileler’in de Özel Kütüphane kurarak Te’lif, Tercüme ve İlmi Araştırmalar’a Büyük Paralar yatırdığı bilinmektedir. Astronom Musa ibnu Şakir'in Oğulları Beni Musa Adındaki (Muhammed,
Ahmed, Hasan) Üç Bilgin ve Kaşif Kardeş, Huneyn ibnu İshaq Başkanlığı’nda bir başka Heyet’i Bizans'a göndererek Büyük Paralar Karşılığında Kitaplar Temin etmişlerdi. Onların Hendese, Musiki, Astronomi
üzerine Değerli Eserler’i vardır. İmp. Sınırları içindeki Kilise Okulları’ndan, gerek Komşu Ülkeler’den ve Kıbrıs'tan getirilen Önemki Eserler’le doldu Bağdat. Me'mun, Beni Musa, Huneyn ibnu İshaq,
Hubeyş ibnu Hasan ve Sabit ibnu Qurra'ya Tercüme için Ay’da 500 Dinar veriyorlardı.
el-Me'mun , Beni Musa'dan Dünya’nın Enlem ve Boylam’ını ölçmesini istemiş onlar da Sincar ve Kufe Ovaları’nda yaptıkları iki
ayrı Deney Sonucu’nda bir Meridyen Yayı’nın 360 Derece ve 1 Derece’ye Tekabül eden Mesafe’nin 106 2/3 km, ayrıca Dünya’nın Çevresi’nin 8000 Fersah=38.400 km. olduğunu belirlemişlerdi. Qosta ibnu Luqa'da Farsça'dan
Tercümeler’e Başkanlık ediyordu.
el-Harezmi
, el-Me'mun Zamanı’nda yetişti.
Beytu’l-Hikme,
Saray Müştemilatı içinde Çesitli Bölümler ihtiva eden bir Bina’dır. Burada Kitaplar’ın korunduğu Hücreler, Müellif, Mütercim, Katip, Müstensih, ve Mücellitler için ayrılan Odalar ve bir de Okuma Salonu bulunuyordu. Başında
Sahibu Beytül-Hikme denilen bir Müdür vardı. Emrinde de Yazarlar, Çevirmenler, Müstensihler, Mücellitler...
Mu'tasım Dönemi
(833-842)
Mu'tasım
Zamanı’nda Anadolu’nun Fethi’nde (223) bazı Değerli Eserler ele geçirildi.
İsfehan'dan
Saruye Kütühanesi’nden Kitaplar getirildi. 350 da İsfahan Surları’nın bir kısmının göçmesi Sonucu ortaya çıkan 40 dan fazla Eski Eser Bağdat'a getirildi.
İbnu Nedim Ziyaret ettiği Beytu’l-Hikme hakkında Değerli Bilgiler aktarır. Ona göre Grekçe’den Süryanca'ya, oradan da Arapça'ya veya doğrudan Grekçe'den Arapça'ya Tercüme yapan 47 İsim vardı.
Farsça’dan 16, Sanskritçe'den 3 Mütercim. Nabatça'dan da İbnu Vahşiyye.
İbnu Nedim Grekce, Süryanice, Farsça, Hindçe ve Nabatice’den yapılan Çeviriler’in bir Listesini sunar. İbnu Ebi Uşaybia Grekçe ve Süryanca Liste’yi verir.
Devirler
Şöyledir:
1.Mansur-
Harun er-Reşid Bermekiler
2.Me'mun ve
Mu'tasım Beni Sehl ve Muhammed ibnu ez-Zeyyad (233)
3.Mütevekkil
Ve sonrası Beni Şakir Çeviriler’de Yardımcı oldular.
Beni Şakir,
Mütercimler için Ay’da 500 Dinar harcadı. Bunlar Huneyn ibnu İshaq, Oğlu İshaq ibnu Huneyn, (Baba-Oğul bir çok Grekçe Çeviri’yi de yeniden gözden geçirdiler) Yeğeni Hubeyş el-A'sem, Sabit ibnu
Qurra el- Harrani ve Qusta ibnu Luqa gibi Arapça’yı, Grekçe’yi, Süryanca’yı iyi bilen Kişiler vardı.
Usta
Mütercimler arasında Yahya ibnu Adi, Nabatça ( Keldanice) Çevirmeni İbnu Vahşiyye (296) da sayılır.
Beytü’l-Hikme
Kadrosu’nda bulunan Alim ve Kaşifler’inin kimisi Bağdat Yakınları’ndaki el-Me'mun'un kurdurduğu Rasathane'de de çalışıyorlardı. Ptolemaios'un el-Macesti'sindeki Bilgiler’i ve Astronomi’yle ilgili Ölçüm
Araç ve Gereçler’ini yetersiz bulan Me'mun daha gelitirilmiş Gözlem Aletleri yaptırarak Kozmografik Haritalar hazırlattı.
h200ler de
eskiden yapılan Çeviriler yeniden gözden geçirilerek düzeltildi, daha Mükemmel Nüshaları bulunan Kitaplar yeniden Tercüme edildi. Yapılan Tercümeler’in binlere ulaştığı anlaşılıyor.
300lü
Yıllar’da Gerileme 400 den sonra ise Silinme Dönemi başlar.
Giderek Fiziki
ve Fonksiyonel Açı’dan gelişip genişledi, özellikle Pozitif İlimler’in araştırıldığı bir Merkez ve bir Eğitim Kurumu haline gelmiştir. 500 Yıl’dan fazla İslam İlim Dünyası’na Kaynak Teşkil eden bu Merkez 1258 de Hülagu
tarafından yakılıp yıkıldı.
B-KAYVERAN
900lü
Yıllar’ın Başlarında Tunus'ta benzer bir Kütüphane görüyoruz. Ağlabiler Devleti, Tunus'da kurulduğu 800 den 909 a kadar geçen bir Yüzyıl içinde Çeşitli İlimler Alanında, özellikle Tıp ve Felsefe’de Önemli Gelişmeler
göstermiş, Mısır, Şam, Irak ve Horasan gibi Jültür Merkezleri’nden Temin ettiği Kitaplar’la, ayrıca Sicilya'dan Davet ettiği Hristiyan Din Adamları’na yaptırdığı Tercümeler’le Büyük bir Kütüphane kurmuştur.
Beytül-Hikme'yi ilk kurduran III. Ziyadetullah (903-909) olduğu söylenir. Onu İbrahim ibnu Ahmed eş-Şeybani er-Riyazi (298/910) Teşvik etti. er-Riyazi, Bağdat'da yetişmiş, Cahiz,
İbnu Quteybe ve el-Müberred gibi Devrinin en Ünlü Bilginleri’yle beraber bulunmuş ve Doğu İslam Memleketleri’ndeki İlmi Faaliyetleri Kayveran'a taşımayı başarmıştı.
Kayveran'ın en Büyük Caddesi üzerinde Ulu Camii Yakını’nda bir yerde idi. Kütüphane'nin yanında Te'lif ve tercüme heyetleri için ayrılan Odalar’dan başka Tıp, Eczacılık, Matematik, Geometri, Astronomi ve Botanik Alanları’nda
Araştırma ve Öğretim yapılan Bölümler vardı. Ayrıca Beytül-Hikme Kadrosu’na dahil İlim Adamları’nın İkametler’ine ayrılan Yerler ve her türlü Sosyal İhtiyaclar’ını karşlılayacak Tesisler bulunuyordu.
Fatımiler 909
da Ağlabiler’i yıktı. İlim Adamları Endülüs’e geçtiler. Beytu'l-Hikme'nin Akıbeti ise bilinmiyor. Fatımi Halifesi el-Azizbillah Zamanı’nda Kahire Daru’l-İlim'in Ulumu'l-Evail’e ayrılan
Kısmında 18.000 Eser vardı.
Osmanlılar
Dönemi’nde Es'ad ibnu Ali ibnu Es'ad el-Yanyavi , Aristoteles'in Kitabu's-Sema et-Tabii Adlı Eser’inin
Mukaddimesi’nde bu Eser’i önceki Çeviriler’i beğenmediği için Juvanus Cottunius'un Latince Şerhi’nden çevirdiğini söyler.
C-ENDÜLÜS
Bu Dönemler’de
sayılan Diller’den Kuzey Afrika ve Endülüs’de Çeviri yoktur. Hristiyan Rahipler Aphorismi denilen Tıp Kitabını kullanıyorlardı. Bu Eser Hipokrates'in el-Husul fi't-Tıbb'ının Latincesi olabilir. 300lü
Yıllar’ın Başında Halife en-Nasr li-dinillah Abdurrahman ibnu Muhammed Zamanı’nda (300-350) Doğu’da çevrilen ve Te'lif edilen Eserler, Öğrenciler ve Alimler tarafından Endülüs’e ulaştırıldı. Büyük bir Kütüphane
oluşturuldu. Eusobios el-Kaysarani'nin Chronica'sının St. Jerome tarafından Latince’ye yapılan Tercümesi arapcalaştırıldı. Bizans İmp. Romanos'un Halife Abdurrahman'a gönderdiği Hediyeler
içinde yer alan Dioskorides'in Kitabu'l-Haşayiş'i ile Paulus Orisius'un Latince Tarihi Tercüme ettirildi. Romanos üç Yıl sonra Qurtuba'ya gönderdiği Rahib Nikola, Hasday ibnu Şabrut
el-İsraili ve İbnu Cülcül tarafından. Bu Eser’de Doğu'da el-Mütevekkil Zamanı’nda (232-247) Stephan ibnu Basil ve Huneyn ibnu İshaq, Grekçe ile de Süryanca vardı.
ÇEVİRİ KÜLLİYATI:
1-FELSEFE-MANTIK
Aristoteles/ Organun, 9 cilt. İbnu Mukaffa Farscadan
Daha sonra bunların
Grekçe asıllartından bazı çeviriler yapıldı.
Aristoteles
/Katagorias Huneyn İbnu İshaq
Bazı Şerhleri
Theon ve isimsiz Çevirmenlerce
Aristoteles /Perihermenias Huneyn ibnu İshaq
Aristoteles / II. Analitikler Matta ibnu Yunus
Aristoteles /Topika (el-Cedel) Ebu Osman ed-Dımaşki, Bu eserin çok eski bir çevirisi de vardır.
İbrahim ibnu Abdullah es-Semine
Yahya ibnu Adi
Aristoteles /Sofistika İbrahim ibnu Bekus el-Uşari
Yahya ibnu Adi
Aristoteles /Poetika Matta ibnu Yunus
Yahya ibnu Adi
Aristoteles /Retorika
İshaq ibnu Huneyn
İbrahim ibnu Abdullah Eski bir Çevirisi de var.
Aristoteles /
Kitabun-Nefs (de Anima) İshaq ibnu Huneyn
Aristoteles /Kitabu'l-İlahiyat(Maba'd
el-Tabia) İshaq ibnu Huneyn
Eştas
Şemli
Matta ibnu Yunus
Huneyn ibnu İshaq
Yahya ibnu Adi
Aristoteles
/Kitabu'l-Kevn ve'l-Fesad( Kozmoloji) İshaq ibnu Hıneyn
Ebu Osman ed-Dımeşki
İbnu Bekus
Aristoteles
/Kitabu'l-Ahlaq
Porfirius Şerhi
Huneyn ibnu İshaq
Aristoteles /Kitabu'l-Mir'at Haccac ibnu Matar
Porfirus/
Esagogi Ebu Osman ed-Dımaşki
Aristoteles /Kitab el-Aql ve'l-Naql Bilinmiyor
Aristoteles
/Maqale fi'l-Nefs Bilinmiyor
İskender
el-Afrodisi Şerhi Qosta ibnu Luka
Matta ibnu Yunus
Lamakdros
şerhi Eştas
Matta ibnu Yunus
Aristoteles
/el-Medhal ile'l-Qıyasat el-Hamliye Ebu Osman ed-Dımaşkı
(el-Kindi ve diğerleri bu eserleri şerh ettiler)
Theofristos/
Kitabu'l-Hiss ve'l-Mahsus İbrahim ibnu Bekus
Theofristos
/Maba'd et-Tabia Yahya ibnu Adi
Proklos/ Psikologie dair Risalesinden bir Parça Ebu Ali ibnu Zur'a
Ammonios/
Kitab fi ara' el-Felasife bi İhtilaf el-Qavil li'l Mebadi
Sokrates/Dialoglar el-Kindi
Sokrates /Ölüm
Hikayesi el-Kindi
Platon/Kanunlar
Huneyn ibnu İshaq
Yahya ibnu Adi
Platon /Timavs
Yahya ibnu Bıtrık
Huneyn ibnu İshaq
Platon /Cumhuriyet
(es-Siyase) çevridiği söylenir.
Platon /Takvin
es-Siyaset el-Mulukiye
2-RİYAZİYAT
(Hesap, Cebir, Mukabele,
Geometri, Astronomi, Fizik, Mekanik, Musiki, Nucum)
Platon/Kitabı
Usul el-Hendese Qosta ibnu Luka
Aristoteles/Fizik
( el-Sema el-Tabii)
çeşitli
şerhleri Qosta ibnu Luka
Ebu Osman ed-Dımaşki
Basil
Abdu'l-Mesih ibnu Na'ima
İbrahim ibnu Ebi'l-Salt
Ebu Ravh el-Sabi
Yahya ibnu Adi
Aristoteles /
Kitab es-Sema ve'l-Alem Yahya ibnu el-Bıtrık
Huneyn de gözden geçirdi.
Aristoteles /Meteoroloji
(el-Aşar el-Ulviyye)
çeşitli
şerhleri Matta ibnu Yunus
Yahya ibnu Adi
Autolykos/
el-Kürrat el-Mutaharrike Huneyn ibnu İshaq
Sabit ibnu Qurra
Kindi de gözden geçirdi.
Autolykos
/et-Tulu ve'l-Gurub Sabit ibnu Qurra
Aratosthenos/ Geometri’ye dair bir Makale
Euklides/
Usulu'l-Hendese (Mansur Dönemi)
daha sonra Haccac ibnu Matar el-Haruni ve el-Me'muni adıyla iki defa Tehzib etti.
Huneyn ibnu İshaq (yeniden Çeviri)
Sabit ibnu Qurra (gözden geçirildi)
Euklides
/Kitabu'l-Mu'tayat Huneyn ibnu İshaq
Sabit ibnu Qurra
Euklides
/Kitab el-Manazir Huneyn ve oğlu İshaq
Euklides
/Kitabu'l-Muşadarat Sabit ibnu Qurra
Euklides
/Kitab el-Kisma Sabit ibnu Qurra
Muhammed el-Bağdadi
Euklides
/Kitab ez-Zakirat Bilinmiyor
Euklides
/Kitab ez-Zavaya'l-Hadde fi'd-Da'ira "
Euklides
/Maqale fi'l-Mizan "
Euklides
/Kitab fi's-Sikal ve'l-Hiffa ve Kifas el-Ecram ba'ziha bi-ba'z (geometri-fizik)
Euklides
/Qavlun ala'l-Luhun Bilinmiyor
Arshimides/Kitab
el-Kürre ve'l-Ustuvane İshaq ibnu Huneyn
Sabit ibnu Qurra
Arshimides
/Tarbi el-Da'ira Sabit ibnu Qurra
Arshimides
/Kitabu'l-Ma'huzat Sabit ibnu Qurra
Arshimides
/Kitab fi'l- Davair el-Mutemassa Sabit ibnu Qurra
Arshimides
/Tasbi el-Da'ira Bilinmiyor
Arshimides
/Kitab fi Kısmet el-Şekl el-Musamma bi-Şitumaşiyyun Bilinmiyor
Arshimides
/Kitab fi'l-Usul el-Hendesiyye Bilinmiyor
Arshimides
/Havass el-Müsellesat el-Ka'imat el-Zavaya Bilinmiyor
Arshimides
/Kitab el-Muraya'l- Muhrika (Fizik) Bilinmiyor
Arshimides
/Kitab Alet el-Sa'at el-Lati tarmi bi'l-Benadik (Fizik) Bilinmiyor
Bergamalı Apollonius/Kitab el-Mahrutat Hilal ibnu Ebi Hilal el-Himşi
Sabit ibnu Qurra
Hypsıkles/ Euklides'in Usul el-Hendese Tahriri Haccac
İshaq ibnu Huneyn
Sabit ibnu Qurra
Bizanslı
Philon/ Kitab fi'l-A'mal bi'l-Kure Qosta ibnu Luqa
İskenderiyeli Haron/ Kitab ref' el-Eskal Qosta ibnu Luqa
İskenderiyeli Haron /Kitabu Halli Şukuki Öklides Bilinmiyor
İskenderiyeli Haron /Metrika Bilinmiyor
İskenderiyeli Haron / Kitab el-Hiyal el-Ruhaniyye Bilinmiyor
Theodosios/ Kitab el-Ukar Sabit ibnu Qurra
Theodosios / Kitabu'l-Mesakin Qosta ibnu Luka
Theodosios /Kitabu'l-Eyyam ve'l-Leyali Qosta ibnu Luka
Manelaos/
Kitab el-Eşkal el-Kuriyye İshaq ibnu Huneyn
Ebu Osman ed-Dımeşki
Manelaos
/Kitab usul el-Hendese Sabit ibnu Qurra
Manelaos
/Kitab el-Müselselat Bilinmiyor
Nihomahos/ Kitab el-Mudhal ile'l-İlm el-Aded Sabit ibnu Qurra
Nihomahos /Kitab li-Pitagoras Bilinmiyor
Nihomahos /Kitab el-Musiki'l-Kebir Bilinmiyor
Ptolemaios/el-Macasti (el-Mansur Dönemi)
Yahya ibnu Halid ibnu Bermek (yeni çeviri)
(Ebu'l-Hasan ve Salim el-Harrani tefsir etti)
Haccac ibnu Matar ve İshak ibnu Huneyn (yeniden)
(Bunu Sabit kontrolden geçirdi)
Ptolemaios /Coğrafya (Me'mun Devri)
el-Kindi (yeniden)
Sabit ibnu Qurra (tekrar yeniden)
Ptolemaios /Kitab el-Erbaa İbrahim ibnu el-Salt
(Huneyn gözden geçirdi)
(Sabit, Ömer ibnu Farruhan, İbrahim ibnu es-Salt, en-Neyrizi el Battani üzerinde çalıştı)
Ptolemaios
/Kitabu's-Semere Ahmed ibnu Yusuf el-Mısri el-Mühendis şerhetti.
Ptolemaios
/Tastih el-Kürre Bilinmiyor
Ptolemaios
/Zat el-Kürsi Bilinmiyor
Ptolemaios
/Zat es-Safa'ih Bilinmiyor
Ptolemaios
/Kitabu'l-Kanun fi İlmu'n-Nucum ve Hisabiha Bilinmiyor
Pappos/
Euklidesin Kitab Usul el-Hendese'sinin 10. Makalesine Şerhi Ebu Osman ed-Dımeşki
Pappos
/Tefsiri Kitab-ı Batlamyus fi Tastih el-Kürre Sabit ibnu Qurra
Pappos
/el-Medhal ila ilmu'l-Hiyal (Mekanik) Bilinmiyor
Pappos
/Kitabu Unsuru'l-Musiki Bilinmiyor
Diophant/
Kitab Dyufantis (Hesap ve Cebir Üzerine) Qosta ibnu Luka
Proklos/
el-Hudud (Cebir) Bilinmiyor
Teofruditos/ Tefsir Kelam Aristotales fi'l-Hale ve Kavsi Kuzah Sabit ibnu Qurra
Heraklios/ Kitabu'd-Devair ve'l-Devalib Bilinmiyor
Moristos/ Kitabu'd-Devalib Bilinmiyor
Moristos /Sanat Bilinmiyor
Moristos /el-Orgunin
el-Buki Bilinmiyor
Moristos /el-Orgunin'in
ez-Zemri Bilinmiyor
İskenderiyeli Theon/
ez-Zic Bilinmiyor
İskenderiyeli Theon
/Usturlab'a dair Risaleleri Bilinmiyor
Ammonios/Usturlab
ve Geometriya dair Bilinmiyor
Eutokios/
Usturlab'a dair Bilinmiyor
Paulisa/ Sindhanta
Varahamira/ Pancasindhantika
Bhattotpala/Sindhanta Şerhi
Brahmagubta/ Sindhanta (Müslüman dünyadaki Hesap ve Astronomi’nin Temeli)
Syavabala/ Zic Kandakatik
Vicanandin/ Zic Karanatikala
Ali
b.Ziyad et-Temimi/ Zic el-Şehriyar Kime Ait ?
Ebu Sehl
el-Fazl ibnu Nevbaht ?
Sehl ibnu Bişr el-Hani ?
Ömer ibnu Farruhan
et-Taberi ?
Ebu Ma'şer el-Belhi/Zic
el-Hezarat Kime Ait ?
Ebu Ma'şer el-Belhi
/Kitab el-Kethuda Kime Ait ?
Ebu Ma'şer el-Belhi
/Kitabu'l-Heylac Kime Ait ?
(Sabit bizzat
kendisi Kitabu'l-Mafruzat'ı yazdı. Riyaziyat Kitapları ve Çevirmenleri üzerine İbnu'l-Heysem ve Nasiruddin Tusi'nin Eserleri var. Cabir Zic el-Latif i yazdı. el-Harizmi Sindhind'i)
Sanskritce
Eserler’in bazen ne Yazarı ne Mütercimi biliniyor:
Kitab Arcabhat (Trigonometri’ye dair) 499 Yılı
3-TIP-ZOOLOJİ
II. Mervan ve
Halid ibnu Yezid ile başlayan Tıp Kitapları Tercümeleri, Mansur Devri’nde belli bir Düzeye ulaştı. Me'mun ve Mütevekkil Zamanı’nda Zirveye ulaştı. Hipokrates ve Galinos'un Eserleri
Rağbet görüyordu. Bu ikisinin kimi Eserler’ini Bıtrik Sergios çevirdi. Bunların Şerhleri ve Tahrirleri vardı. Galinos ve O'nun Eserler’inden ve Hipokrates'in Kitaplar’ına Şerhler’inden 130 dan fazlası
Çeşitli Mütercimler taratından Arapça’ya çevrilmiştir. Bunlardan 70 den fazlasını Huneyn ve Yeğeni Hubayş el-A’sam çevirmididir.
İbnu Nedim, Hubey, İsa ibnu Yahya ve Çağdaş bazı Mütercimler’in çevirdikleri Tıp Kitapları’nın Huneyn'e nisbet edildiğini, bu
sebeble Huneyn'in çok Eser Tercüme etmiş göründüğünü, gerçekte onun daha çok gözden geçirdiğini söyler.
Hipokrates/ Yemin (Ahd) Huneyn
Ahmed ibnu Musa
Hubayş
İsa ibnu Yahya
Hipokrates /el-Fusul fi't-Tıp Huneyn (Bir çok kişi Şerh ve İhtisar’ını yaptı.)
Hipokrates /Tahdimat el-Ma'rife Huneyn
el-Kindi
Hipokrates /Kitab el-Emraz el-Hadde İsa ibnu Yahya
Hipokrates /Kitabu'l-Kesr Huneyn (Muhammed ibnu Musa için)
Hipokrates /Kitap Epidemiya İsa ibnu Yahya
Hipokrates /Kitabu'l-Ahlat Ahmed ibnu Musa
Hipokrates /Kitab Katitiyon Huneyn
Hipokrates /Kitab Tabiat el-İnsan Huneyn
Şerhi İsa ibnu Yahya
Galinos'un
İskenderiye Okulu’ndaki Tabibler tarafından okutulan 16 Eseri ( Cavamie'l-İskenderaniyyin) ve Anatomi’ye dair Eserleridir.
Galinos/
Cavamie'l-İskenderaniyyin Huneyn ve Yeğen Hubeyş
Galinos
/Kitabu'l- Teşhiru'l-Kebr Hubeyş
Galinos
/Kitabu'l-İhtilafu't-Teşrih Hubeyş
Galinos
/Teşrihu'l-Hayavabu'l- Meyyid Hubeyş
Galinos
/Teşrih Hubeyş
Galinos
/el-Hayavanu'l-Hayy Hubeyş
Galinos
/Teşrih Alatu'ş-Şavt Hubeyş
Galinos
/Kitabu fi ilmi Bokrat fi't-Teşrih Hubeyş
Galinos
/Kitabu ilmi Aristotales fi't-Teşrih Hubeyş
Galinos
/Kitabu Hareketu's-Sadr ve'r-Ri'a Stefan ibnu Basil
Galinos
/Kitabu Hareketu'l-Azal Stefan ibnu Basil
Diğer
Çevirmenler: İbrahim ibnu es-Salt, İsa ibnu Yahya, Sabit ibnu Qurra, Şemli, Yahya ibnu el-Bıtrik
Manesitheos/ Kitabu'l-Ağziye İshak ibnu Süleyman el-İsraili
Sostratos/ Kitabu'r-Rahim İshak ibnu Süleyman el-İsraili
Trallesli Alexandros/ Künnas Huneyn
Hıns'lı
Magnus/Maqele fi'l-Bavl Ebu Osman ed-Dımeşki
Oreibasius/ Kitabu't-Tis Huneyn
Oreibasius /Maqalat Huneyn
Oreibasius /Kitabu't-Teşrih Ali ibnu el-Abbas
Oreibasius /Kitabu'l-Edviyat el-Mufrade Stefan ibnu Basil
Alexandros/ Kitabu'l-Birsam Yahya ibnu Bitrik
Pytagoras/ Kitab fi ibdal el-Edviyat el-Mufrade
Efes'li
Rufus/ Tıbba dair Kitaplar
Philagrius/ Tıbba dair Kitaplar Bilinmiyor
Sanskritce’den Bermekiler Devri’nde Çevriler yapıldı.
Çanakya/Kitabu's-Sümum
ve't-Tiryak Mankah
Çanakya
/Kitabu'l-Baytar Bilinmiyor
Çanakya
/Kitabu'l-Tedbir Bilinmiyor
Çanakya
/Kitabu'l-Adab Bilinmiyor
Zantah/
Kitabu'l-Sümuhat ve Terkibiha ve Usuliha
Madhava/
Kitab Nidana Bilinmiyor
Şuştruta/
Kitab fi Alamat el-Edva Mankah
Şuştruta
/Marifatü ilaciha ve Edviyatiha Mankah
Çaraka/
Samhita Abdullah ibnu Ali
Vagbhata/el-Cami İbnu Duhn el-Hindi
Vrenda/
Sindhisar İbnu Duhn el-Hinhi
Farsça'dan
Anuşirvan Dönemi’nde yazılan Tıbbu'l-Acem ile Teodoros'un Künnaş'ı çevrildi.
Nabatice’den
Yarkoba el-Hestani/ Kitabu's-Sümum ve't-Tiryak İbnu Vahşiyye
Ravahta/
Kitabu'l-Hayat ve'l-Memat İbnu Vahşiyye
Ravahta
/ İlac vel-Emtaz İbnu Vahşiyye
Andahriyuş
el-Babili/ Kitab ilac el-Cinn ve'l-Avca ve'l-Emraz İbnu Vahşiyye
Büzürgmihr
İbnu Vahşiyye
Yazarı
bilinmiyen iki Tıb Kitabı İbnu Vahşiyye
4-BOTANİK
Botanik
(el-Haşayiş/ Nabatat)
Dioskorides/
Kitabu'l-Haşayiş
Mihran ibnu Mansur ibnu Mihran (diğer)
Ali ibnu Şerif el-Huseyni (diğer)
Demokritos/
Kitabu'l-Filaha Bilinmiyor
Apsyrtus/
Kitabu'l-Filaha Bilinmiyor
Golinos/
Kitab fi'l-Nebat Bilinmiyor
Golinos
/Maqale fi İstihraci Miyah el-Haşayiş Bilinmiyor
Anatolius/
Kitabu'l-Filaha Bilinmiyor
Tyanalı
Apollonius/ Kitabu'l-Filaka Bilinmiyor
Aristoteles/ Kitab fi'l-Nebat Huneyn
Sabit de kontrol etti
el-
Fihalatu'n-Nabatiyye (Nabatca'dan) İbnu Vahşiyye
5-ZOOLOJİ
Hipokrates/
Taba'i el-Hayavan Yahya ibnu Bıtrık
Aristoteles/Kitabu'l-Hayavan Huneyn ibnu İshak
Musa ibnu Meymun tahrir etti.
Aristoteles /Kitab Na't el-Hayavan Bilinmiyor
Aristoteles /Kitab manafi aza el-Hayavan Bilinmiyor
Aristoteles /Baytarname Bilinmiyor
Galinos/
Nebatlar’a dair Eserler İsa ibnu Ali ibnu Süleyman
Manisalı
Theomnestes/ Kitab el-Baytara İsa ibnu Ali ibnu Süleyman
Tyanalı
Apollonius/ Talkih el-Bakar İsa ibnu Ali ibnu Süleyman
Tyanalı
Apollonius /İlac el-Ganem ve Marifatu Hiyariha İsa ibnu Ali ibnu Süleyman
Tyanalı
Apollonius /Kitab el-Hayl ve Tedbiruhu İsa ibnu Ali ibnu Süleyman
Tyanalı
Apollonius /Kitabu'n-Nahl ve Tedbiruhu İsa ibnu Ali ibnu Süleyman
Tyanalı
Apollonius /el-Qavl fi Terbiyati'l-Decac İsa ibnu Ali ibnu Süleyman
Tyanalı
Apollonius /el-Hamam ve Tedbiruhu İsa ibnu Ali ibnu Süleyman
Farsça’dan
bilinmiyen Mütercimlerce çeşitli Baytarnameler:
/Kitab
fi ilaci Sair ed-Devabb ve'l-Hayl ve'l-Bigal ve'l-Bakar
/Kitabu'r-Rum
/Kitabu'l-Fürs
/Kitabu't-Türk
6-KİMYA (Simya)
el-San'a'nın
Vatanı eski Mısır olarak bilinir. İlaç ve Kozmetik Konusunda çok ileriydiler. Hiyeroglifler’de bu Sanat’tan bahsedilir. Rumuzlar’la öğretilen Gizli bir İlim’di. Çok Kişi Civa’yı Altın yapabilirmiyim diye bu İlm’e Merak
saldı. el-Kindi ve İbnu Sina bu Manadaki Kimya’yı kabul etmezler. Karşılarında Cabir ibnu Hayyan, Ebu Bekr er-Razi (ö.925) yer alır.
Babilli Hermes'dan Grek Pythagoras'tan itibaren Çeşitli Alimler’e ait Kitaplar arapçalaştırıldı. Nabatice'den İbnu Vahşiyye'nin Çevirileri vardır. Fuat Sezgin
İsimlerini vermeksizin yüzlerce Kitap adı verir. Mütercim Gizliliğinin Özel bir Sebebi olmalı.
7-EDEBİYAT
Grek, Roma Latin
Klasikleri’ne ilgi duyulmadı. Arapça'dan Farsça’ya Hezar-Efsan Adıyla 200 kadar Masal’dan oluşan bir Kitap çevrilmişti. Kitabu'l-Vüzera Yazarı el-Cahşiyari Arap-Acem-Rum Masalları’ndan 1000
Masal içeren bir Kitap tasarladı. Her biri 50 Yaprak Civarında 480 Masalı tamamladıktan sonra öldü. Sonra ona yapılan İlavelerle Binbir Gece olarak Meşhur oldu.
Hindce'den Kelile ve Dimne, Kitabu Sindbad çevrildi. Sihir, Tılsım, Göz Boyacılığı, Destan, Kıyafet, Fal, Ahidnameler, Atasözleri, Vecizeler, Rüya Tabirleri, Dinler, Mezhepler üzerine hayli sayıda Çeviri. Ve
Harb Sanatı:
Abdülcebbar ibnu Adi / Kitab fi Adab el-Hurub ve Surat el-Asker (Mansur Dönemi)
el-Hersami/
Siyasati'i-Hurub (el-Me'mun Dönemi)
Bacehr
el-Hindi/ Harp Sanatı’na ilişkin Eseri Bermekiler için çevrildi.
Çanakya el-Hindi/ Kitab fi Emri't-Tedbiru'l-Harb
