Mehmet Ali Ayni

1869-1945

 

          25 Şubat , 25 Zilkade 1285 de Serfice/ Manastır'da doğdu. Ailesi aslen Konya’lıdır. Babası Mehmed Necip Efendi, Annesi Refika Hanımdır. İlk Bilgilerini Ailesinden aldı. Serfice Sıbyan Mektebi'ne Devam etti. 8 Yaşlarında iken Ailesiyle birlikte önce Selanik'e, ardından İstanbul'a geldi. Bir müddet Çiçekpazarı Rüşdiyesi’ne Devam etti. Babasının Görevi dolasısıyla Sana/ Yemen'e gitti, burada Askeri Rüşdiye'ye Devam etti, dışardan Fransızca Dersleri aldı. 2 Yıl sonra Ailesiyle İstanbul'a döndü, Gülhane Askeri Rüşdiyesi, Mülkiye'nin İdadi kısmı ve Yüksek kısmından Mezun oldu ( 1888). Mülkiye'de Edebiyat Hocası Recaizade Mahmud Ekrem, Tarih Hocası Mizancı Murad Bey idi.

         İstanbul Hukuk Mektebi, Edirne İdadisi ( 1889), Dedeağaç ( 1890), Halep ( 1892), Diyarbakır ( 1893) da Öğretmenlik ve Maarif Müdürlükleri yaptı. Diyarbakır'da Süleyman Nazif'le Dost oldu, Ziya Gökalp'le Fik Ali'ye Hocalık yaptı. İstanbul'a dönüşünde (1895) Maarif Nezareti İstatistik Başkatibi oldu. Maarif'ten ayrılarak İdareciliğe başladı; Kosova ( 1897) ve Kastamonu ( 1899) Vilayet Mektupçusu oldu. Sinop Sancağı Mutasarrıf Vekilliği yaptı ( 1902). Kastamonu'da Görev yaparken Kastamonu Vilayet Matbaası'nı kurdu. 1903-12 Yılları arasında Taiz/ Yemen, Ammere/ Basra, Karesi( Balıkesir), Lazhiye Mutasarraflığı; Elazığ, Yanya, Arnavutluk, Trabzon Valiliği yaptı. Bu Son Görev'inden Talat Paşa'nın Emriyle Emekli'ye sevkedildi (1913).

         Emrullah Efendi'nin Tavsiyesi üzerine Darulfunun Edebiyat Fakultesi Felsefe Müderrisliği'ne getirildi (1914). Edebiyat Fakultesi Reisi seçildi ( 1915), bu Görev'de iken Edebiyat Fakultesi Mecmuası'nı kurdu. Istılahatı İlmiye Encümeni'nde Görev aldı ve Felsefe Terimleri'nin Tesbitinde Büyük Emekleri geçti. Bu Görevler'ine Ek olarak Çamlıca Kız Lisesi'nde, Daru’l-Funun Tasavvuf Şubesi’nde ve Medresetu'r-Reşad'da Hocalık yaptı. Mürareke'den sonra İttihatcılar diye Şeyhulislam Mustafa Sabri tarafından Görev'ine Son verildi. 1922 de TBMM Hükümeti tarafından Medresetu'r-Reşad'daki Görev'ine İade edildi. Ankara'ya çağrıldı ve Şeriye ve Evkaf Vekaleti Bünyesinde kurulan Telifat ve Tetkikatı İslamiyye Üyeliğine getirildi. 1924 e kadar bu Görev'de kaldı. İstanbul'a döndü. İlahiyet Fakultesi’nde Tasavvuf, Harbiye'de Ahlak, Harp Akademisi'nde Siyasi Tarih okuttu. Türkiye'yi temsilen Uluslararası Felsefe Kongreleri'ne katıldı. 1935 de 2. defa Emekliğe sevkedildi. Tedavi için gittiği Paris Dönüşünde (1937) İstanbul Kütüphaneleri Tasnif Komisyonu Reisliğine getirildi.

75. Doğum Yıldönümü dolayısıyla Eminönü Halkevi'nde kendisine bir jubile yapıldı (1943). Geçirdiği Ameliyat'tan kurtulamayarak 29/30. Kasım da İstanbul'da öldü. Zincirlikuyu Mezarlığına defnedildi.

          Tarikat’a Müntesipti, Arapça, Farsça, Fransızca bilirdi.

 

         Eserleri:

  -Nazari ve Ameli İstatistik, 1890

  -Huccetu'l-İslam Gazali[1]

  -Malumatı Nafiayı Fenniye, [2]

  -Fakir, N.Meyra'dan, [3]

  -Küçük Umumi Tarih,  [4]

  -Tarihi Edebi Alem,  [5]

  -Ziraat Dersleri,  [6]

  -Huccetul İslam,  [7]

  -Hükmü Cumhur, [8]

  -Örfiyatı Siyasiye ve Ahlakıye, [9]

  -İlim ve Felsefe, [10]

  -Terbiyeye aid Tatbikat ile birlikte Ruhiyat Dersleri , [11]

  -Muallimi Sani Farabi, [12]

  -Şeyhi Ekberi Niçin Severim, [13]

  -Inkıdat ve Mülahazalar , [14]

  -Tasavvuf Tarihi ,[15]

  -Felsefe Tarifi, [16]

  -Ahlak Dersleri , [17]

  -Hacı Bayramı Veli, [18]

  -Reybilik, Bedbinlik, la İlahilik nedir? , [19]

  -Daru’l-Funun Tarihi, [20]

  -Türk Mantıkçıları, [21]

  -Ruhul Beyan Müelllifi Bursalı İsmail Hakkı Hakkında Bir Tedkik, [22]

  -Demokrasi Nedir?,  [23]

  -Hergün Bunu Oku, [24]

  -Un grand saint de l'Islam: Abd al-Kadir Guilani, [25]

  -La Quintessence de la philosophie de Ibn Arabi ,  [26]

  -Türk Ahlakçıları, [27]

  -Milliyetcilik, [28]

  -Türk Azizleri I Bursalı İsmail Hakkı, [29]

  -Hayat Nedir? , [30]

  Daru’l-Funun Edebiyat ve İlahiyat Fakultesi Mecmuaları’nda Makaleleri yayınlandı.[31]


 

[1]    C.de Vauz

[2]    Ders Notları, Halep 1890,

[3]    Kastamonu 1900,

[4]    E. Lavisse' den, Kastamonu, 1901 ,

[5]    F. Lolie'den, Kastamonu 1903,

[6]    M. Kemaleddin'le, Kastamonu, 1903,

[7]    Gazali'den 1911,

[8]    J.Jiro'dan, 1911,

[9]    M. Block'dan, 1911,

[10]   C. Bourdel'den, 1915,

[11]   E. Rabaud' dan, 1915,

[12]   1916,

[13]   1923,

[14]   Felsefe Ağırlıklı Tenkitler,1923,

[15]   1925 H.R.Yananlı tarafından kısmen sadeleştirilerek İslam Tasavvuf Tarihi adıyla 1985

[16]   1925,

[17]   1927,

[18]   1927

[19]   T.Fikret'in Tarihi Kadim'ine Cevap, 1927,

[20]   1927,

[21]   1928,

[22]   1928,

[23]   1934,

[24]   1936,

[25]   Paris 1938,

[26]   Şeyhi Ekberi Niçin severim'in Tercümesi, ç. Ahmed Reşid, Paris ts.

[27]   1939,

[28]   1943,

[29]   1944, Muhtasarı 1933 de Paris'te basıldı.

[30]   1945,

[31]   Beyanu'l-Hak'da İslam'da Hedefi Münakaşa olmuş Mesail" Başlığı altında çıkan Makaleleri. Sadeleştiren: O.N.Gürsoy, 1976. Sonunda Savmı-Ramazan'ın sadeleştirilmesi de bulunuyor.