Sultan Mahmud II

1786-1839

 

Osmanlı Sultanı, 20 Temmuz 1785’de İstanbul’da doğdu. 1808-1839 arasında Osmanlı Tahtı’na geçti. Islahatlar’ıyla, Savaşlar’dan Yenilgi ve Toprak Kayıpları’yla çıkan Osmanlı Devleti’nin Güçlenmesine Katkı’da bulundu. Tanzimat Dönemi’nin Hazıylayıcısı oldu.

 

Gençliği ve Yetişmesi:

I.Abdulhamid’in Nakşidil Sultan’dan Dünya’ya gelen Oğlu.  Küçük Yaş’ta Baba’sını yitirdi ve Amcasının Oğlu II.Selim tarafından yetiştirildi. Saray’da İyi bir Eğitim gördü, Edebiyat, Müzik, Arapça ve Hat öğrendi. III.Selim’in Batı’yı Örnek alan Reform Girişimleri’ni izledi. 1807’de bu Yenilik Hareketleri’ne Karşı Kabakçı Mustafa Ayaklanması çıktı. III.Selim Taht’tan indirildiğinde yerine II.Mahmud’un Ağabey’i IV.Mustafa getirilmişti.Olay’ın hemen ardından Rusçuk (Ruse, Bulgaristan) Ayanı’ndan Alemdar Mustafa Paşa, III.Selim’i yeniden Taht’a çıkarmak için Askerker’iyle İstanbul’a girdi. IV.Mustafa bunu önlmek için III.Selim’i öldürtüyse de, Alemdar, IV.Mustafa’yı Taht’tan indirerek II.Mahmud’u Taht’a çıkardı.

 

İlk Saltanat Yılları:

Alemdar Mustafa Paşa’yı Sadrazamlığa getirdi. Kabakcı Mustafa Yandaşları’nı ortadan kaldırdı. Ardından Rumeli ve Anadolu’daki Ayan’la Sened-i İttifak imzalandı (29 Eylul 1808). Buna göre Ayan, Sultan’ın Emirler’ini Kesin olarak yerine getirecekler, Güvenliğin sağlanmasında ona Yardımcı olacaklardır. III.Selim’in başlattığı Islahatlar sürdürülecektir. Askeri Alanlar’daki Islahatlar’ın bir Gereği olarak, III.Selim’in Nizam-ı Cedid Birlikleri’ne benzeyen Sekban-ı Cedid Birlikleri kuruldu ve Batı Yöntemöler’iyle Eğitim’e başladı. Yeniçeri Ocağı’nda da Islahat yapıldı. Esame Defteri’nin Alım-Satım’ı yasaklandı. Askerlikle İlişkiği olmayanların Esmaleri’de, Yarı Bedeller’i öderenerek Eller’inden alındı. Bu Uygulama’dan zarar gören Yeniçeriler Kasım 1988’de ayaklandılar, Islahatlar’ın Başrosumlusu olarak gördükleri Alemdar Mustafa Paşa’yı öldürdüler ve Saray’ı kuşattılar. II.Mahmud bu arada Yeniçeriler’in yeniden Taht’a çıkarmak istedikleri IV.Mustafa’yı öldürttü. Yeniçeriler’e Sekban-ı Cedid’i kaldırdığını ve Yeniçeri Ocağı’na karışmayacağını söyleyerek Ayaklanma’ya Son vermelerini sağladı. (Alemdar Olayı). II.Mahmud Uzun Yıllar Islahat çalışmalarına ara verdi.

Sultan’ın İç Sorumlar’la uğraştığı sırada, Balkanlar’da Sırp, Hicaz’da Vahhabi Ayaklanmaları ile III.Selim’in Rusya ve İngiltere’ye açtığı Savaşlar sürüyordu. Bu arada, daha önce Osmanlı Devleti’nin Dost’u görünen Fransa, Tilsit Antlaşması’nı (1807) imzalayarak , Osmanlılar’dan Eflak ve Boğdan’ı isteyen Rusya’ya yakınlaşmıştı. 1809’da Kale-i Sultaniye Antlaşması’nı yaparak İngilizler’le Savaş’a Son veren II.Mahmud, Rusya ile Savaş’ı sürdüdü. Rus orduları, Berasabya, Boğdan, Eflak ve Dobruca’yı  İşgal etti. II.Mahmud bu Savaş’a son veren Bükreş Antlaşması’nı (28 Mayıs 1812) imzalayarak Rusya’nın Besarabya’yı İlhak’ını ve Sırbistan’a Özerklik verilmesini Kabul etti. 1813’de de Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa’nın başlattığı Askeri Harekat’la Vahhabi Ayaklanması Kesin olarak bastırdı.

Merkeziyetçiliği Güçlendirme Politikası izleyen II.Mahmud, Eyaletler’de çıkan Bütün Ayaklanmaları Kanlı Biçimde bastırarak Rumeli, Anadolu ve Irak’ta Devlet Denetimi’ni sağladı. Ayan’ın Yerel Otoritesi’ne Son vererek Eyaletler’in Merkezi Yönetim’e Baülılıklarını sağlamak için Beylerbeyleri’ni birer Memur Durumuna getirdi. Ama Merkezi Örgütlenme’de yapmak istediği Islahatlar’da Sürekli olarak Yeniçeriler’in ve Yeniçeri Ocağı’na dayanarak Yönetim’de Etkili olan Halet Efendi’nin engellemeleri ile karşılaşıyordu. 1820’de Halet Efendi’nin Etkisiyle Tepelendi Ali Paşa’yı Asi İlan etti ve Uzun vir Mücadele Sonunda öldürttü. II.Mahmud’un Ali Paşa ile uğraşması, 1821’de Mora’da ayaklanan Rumlar’ın İşini kolaylaştırdı ve 1822’de Yunanistan Bağımsızlığını İlan etti. Halet Efendi’nin Mora Ayaklanması’ndaki Rolünü Fark eden II.Mahmud Onu, Fener Rum Patriği Gregorios’u ve birkaç Metropolit’i öldürttü. Bu Olay, başta İngiltere olmak üzere Bazı Avrupa Devletleri’nin Sert tepkileri’ne ve Osmanlı Devleti’ne Karşı Tavır almalarına Yol açtı.

 

Yeniçeri Ocağı’nın Kaldırılması:

II.Mahmud, Mora Ayaklanması’nı bastırmak için Kavalalı Mehmed Ali Paşa’dan Yardım istedi. Kavalalı 1824’te Oğlu İbrahim Paşa Komutası’nda Mora’ya Asker çıkardı. Dış Sorunlar Bütün Ağırlığı’yla sürerken II.Mahmud Ulema’nın Devlet Adamları’nın  ve Bazı Ocak Ağaları’nın de Desdeği’yle Yeniçer, Ocağı’nı kaldırmak için Hareket’e geçti. Ayaklanan Yeniçeriler’i Kanlı Biçimde bastırarak Haziran 1826’da Ocağı kaldırdı (Vakayı Hayriye). Yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye Adı altında  Yeni bir Ordu kuruldu. 7 Ekim 1826’da Akkerman Antlaşması’nı imzalayarak Sırbistan’la Eflak ve Boğdan üzerindeki Rus İstekleri’ni Kabul etti. Bu arada İbrahim Paşa’nın buradaki Baskılar’ına Son verilmesini isteyen Rusya ve İngiltere, Mora’da Osmanlı Devleti’ne Vergi ödeyecek  Özerk bir Devlet kurulmasını öngören bir Protokol imzaladılar (4 Nisan 1827). Bu Protokol’a daha sonra Fransa’da katıldı ve 3 Devlet 6 Temmuz 1827’de Londra Antlaşması’nı imzalayarak Yunanistan’a Tam olarak Desdek verdiler. Ardından Akdeniz’deki Filolarını Mora’ya göndererek Navarin’de Osmanlı-Mısır Donanması’nı yaktılar (20 Ekim 1827). II.Mahmud da bu Ülkeler’e kaştı Cihad İlan etti. Osmanlılar’a Savaş açan Rusya  Anapa, Ahıska, Kars ve Erzurum’u İşgal etti, sonra da Edirne’yi Ele geçirdi (1829). 1828-1829 Osmanlı-Rus savaşı olarak bilinen bu Savaş’a Son veren Edirne Antlaşması’yla (14 Eylül 1829) II.Mahmud, Tuna Ağzındaki Adalar’la Kafkasya’nın Karadeniz Kıyı Şeridi’ni Rusya’ya bırakmayı, Çanakkale ve İstanbul Boğazları’nı, Rus Gemileri’ne açmayı ve Yunanistan’ın Bağımsızlığını Kabul etti.

 

Mehmet Ali Paşa ile Mücadelesi:

Fransa, Osmanlı Devleti’nin içine düştüğü Durum’dan yararlnarak 1830’da Cezayir’i İşgal etti.  Aynı Yıl’ın Başlarında II.Mahmud, Mehmed Ali Paşa’yı Suriye ve Adana Valiliği’ne getirmeyi Kabul etmişti. Mehmed Ali Paşa, Yunanlılar’a Karşı Savaş’taki  Hizmetleri Karşılığında kendisine verilmesi Vaat edilen bu Valilikler’i istedi (1831). II.Mahmud’un bunu reddetmesi üzerine, İbrahim Paşa Komutası’ndaki Kuvvetler Suriye’ye saldırarak Şam ve Halep’i El’e geçirdi. Konya’ya kadar ilerleyerek orada, Osmanlı Ordusu’nı Bozgun’a uğrattı (1832). Sonra İstanbul üzerine yürümeye başladı. II.Mahmud İngilizler’den Yardım istedi. Ama İngiltere, Fransızlar’ın Mısır’ı desdeklemesi nedeniyle Osmanlılar’a Yardım etmeyi reddetti. II.Mahmud bunun üzerine Rusya’ya başvurdu. Rusya Donanması’nı İstanbul Boğazı’na gönderdi. Gelişmeler’den kaygılanan İngiltere ve Fransa’nın araya girmesiyle imzalanan Kütahya Antlaşması’yla (14 Mayıs 1833) II.Mahmud Suriye, Filistin ve Adana’yı Mısır’a bıraktı. Ardından Rusya ile Edirne Antlaşması’nın Şartlar’ının da yeniden onaylandığı Hünkar İskelesi Antlaşması’nı ( 8 Temmuz 1833) imzaladı. Bu Tarih’ten sonra daha çok İç Sorunlar ve Islahatlar’la İlgilenen II.Mahmud, Kavalalı’ya Karşı İngiltere’nin Desdeğini sağlayabilmek için Baltalimanı Antlaşması’yla (16 Ağustos 1838) İngiliz Tüccarlar’a Ayrıcalıklar tanıdı. Kavalalı’yla hesaplaşmaya Kararlı olan II.Mahmud, Ordusunu Suriye’deki Mısırlılar’ın üzerine gönderdi, ama 24 Haziran 1839’da Nizip’te Ağır bir Yenilgi’ye uğradı, bundan birkaç Gün sonmra da öldü.

 

Değerlendirme:

Onun Döneminde Köşkü Islahatlar’a İmza atıldı. Askerlik Alanı’nda yaptığı En Önemli Adım Yeniçeriler’in Yerine Düzenli Ordu’ya geçmek oldu. Doğrudan Padişah’ın Denetim’indeydi. Ordu’nun Eğitim’i için Batı’dan Uzman ve Danışmanlar getirtti. Genç Osmanlı Subayları’nı da Eğitim için Avrupa’ya gönderdi.

Eğitim’e Önem vererek medreseler’in yanında Modern Eğitim Kurumları açtırdı. İlköğrenim’i Zorunlu Hale getirdi. Tıp Tahsili için Avrupa’ya Öğrenci gönderdi. İlk Modern Tıp Okulu’nu (Tıbhane-i Amire) Öğretim’e açtı (14 Mayıs 1827).

Tercüme Odası’nı kurdurarak özellikle Askerlik ve Fen Alanı’ndaki Temel Kitapları Türkçe’ye çevirtti. İlk Türkçe Gazete Takvim-i Vekayi’nin çıkarılmasına da Öncülük etti.

Yönetim Alanında da Gelenksel Diwan’ı kaldırarak yerine Heyet-i Vekala’yı oluşturdu. İlk Nezaretleri (Bakanlıkları) oluşturdu. 1830’da yalnız Erkekler’in sayıldığı İlk Nufus Sayımı yaptırıldı. İlk Modern İtfaiye ve Posta Örgütleri’ni kurdurdu. Avrupa’ya giden Osmanlı Uyruklular için ilk kez Pasaport düzenletti.

Adli Mahlası ile  Şiirler yazdı. Müzikte de Hocası olan III.Selim gibi Müzik’le ilgilendi.Hammamizade İsmail Dede Efendi gibi Dönem’in Ünlü Bestecileri Saray’a aldı ve korudu. Yeniçerilerden sonra Muzika-yı Humayun’u kurdurarak Batı Müziği’nin Türkiye’ye girmesine Öncülük etti. Tamburi, Neyzen ve Hanende idi.

Besteleri:

-Ebruların Zahmı Nihan’dır Ciğer’imde, (Hicaz Aksak Divan),

-Aldı Aqlım yine bir Nevres-Nihal, (Avem Buselik Düyek Şarkı),

-Gördüm bir Afet’i Devran, (Ferah-Feza Yürük Aksak Şarkı),

-Naz etme gel ey Gonca-fem, (Arazbar Düyek şarkı),

Usta bir Hattat’tı.Kebecizade Mehmed Vasfı Efendi’den Meşk ederek 1807’de İcazet aldı. Kebecizade’nin Ölüm’ü üzerine Mustafa Rakım’ı kendisine Yazı Hocası yaptı. Özellikle Celi Sülüs Yazı’da, çok Güzel Eserler verdi. Büyük Boy’daki Levhalar’ın bir Bölüm’ü Topkapı Sarayı Müzesi, Türk İslam Eserleri Müzesi ve Vakıf Hat Müzesi’ndedir.